«Η δέησις» του Γιάννη Παναγιωτίδη

 Η νομική κοινότητα και, ιδιαίτερα αυτή της Κοζάνης, της οποίας ο συγγραφέας αποτελεί εκλεκτό μέλος, είναι ιδιαίτερα ευτυχής που υποδέχεται την έκδοση της διδακτορικής διατριβής που εκπόνησε στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ ο αγαπητός συνάδελφος Γιάννης Παναγιωτίδης. Θέμα της εν λόγω διατριβής αποτελεί ο νομικός θεσμός της δεήσεως ενώπιον του αυτοκράτορα στο δίκαιο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και καλύπτει την περίοδο από τον 4ο– 15ο αι.

Η δέησις, όπως οριοθετεί το περιεχόμενο του θεσμού ο συγγραφέαςσυνιστούσε τη διαδικασία, αλλά και τα διοικητικά έγγραφα και δικόγραφα με τα οποία οι υπήκοοι απευθύνονταν στον αυτοκράτορα για την διεκπεραίωση της υπόθεσής τους, παρακάμπτοντας  όλους τους ενδιάμεσους φορείς, ώστε να επιληφθεί της υπόθεσης ο επικεφαλής της διοικητικής ιεραρχίας που ήταν ο αυτοκράτορας. Η δέηση συνεπώς αποτελούσε ένα θεσμό που στο πρόσωπο του αυτοκράτορα απηχούσε τις σημαντικότερες εξουσίες και λειτουργίες της αυτοκρατορίας, καθόσον αφορούσε σε ένα ευρύ πεδίο άσκησης εξουσίας, διοικητικής και δικαστικής.

Ο συγγραφέας δομεί σε έξη μέρη τη θεματική του. Καταρχήν προτάσσεται η Εισαγωγή, στην οποία οριοθετείται χρονικά η θεματική, παρουσιάζεται η ελληνική και λατινική ορολογία για τη δέηση όπως και οι πηγές από όπου αντλούνται οι πληροφορίες, και γίνεται μια σύντομη αναφορά στην απώτατη καταγωγή της δέησης.

Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται οι τρεις λειτουργίες του βυζαντινού αυτοκράτορα, ο οποίος λειτουργούσε, ως επικεφαλής της διοίκησης όταν εξέταζε διοικητικές δεήσεις, ως νομοθέτης και ερμηνευτής των νόμων, όταν δεχόταν δεήσεις ερωτήματα, και, ως ανώτατο δικαστικό όργανο, όταν δεχόταν δεήσεις στο χώρο της απονομής δικαιοσύνης. Επίσης παρουσιάζονται διαχρονικά οι αυτοκρατορικές υπηρεσίες και οι αξιωματούχοι που επικουρούσαν τον αυτοκράτορα στη διεκπεραίωση κάθε είδους δέησης.

Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται η διοικητική δέηση και ειδικότερα οι όροι του παραδεκτού της, ο τύπος της και το περιεχόμενό της. Με βάση τα σωζόμενα έγγραφα ο συγγραφέας εντόπισε τη δέηση: α) για πράξη ή παράλειψη, β) με αίτημα την παραχώρηση προνομίων, γ) για την αναγνώριση δικαιωμάτων και δ) ως αναφορά παραπόνων, ως αίτηση θεραπείας. Επίσης παρουσιάζεται η απάντηση του αυτοκράτορα σε αυτού του είδους τις δεήσεις.

Στο τρίτο κεφάλαιο ο συγγραφέας διαλαμβάνει τη δέηση – ερώτημα, που αφορά στη «γνωμοδοτική» εξουσία του αυτοκράτορα και αναφέρεται στα δεόμενα πρόσωπα, στο παραδεκτό της δέησης, στο περιεχόμενό της και τέλος στην γνωμοδότηση του αυτοκράτορα.

Στο τέταρτο κεφάλαιο ο συγγραφέας  ερευνά τη δέηση, ως ένδικο βοήθημα, ως ένδικο μέσο και ως διαδικαστική πράξη. Έτσι ο συγγραφέας, με συστηματικό τρόπο, αναδεικνύει τη διαδικασία της πολιτικής και ποινικής δίκης ενώπιον του αυτοκράτορα καθώς και τις έννομες συνέπειές της, ώστε να στοιχειοθετείται μια πλήρης εικόνα της λειτουργίας του θεσμού.

Η θεματική ολοκληρώνεται με την καταγραφή Συμπερασμάτων, στα οποία ο συγγραφέας επιχειρεί μια κοινωνικοπολιτική ερμηνεία της λειτουργίας της δέησης, καθόσον η δέηση αποτελούσε θεσμό παράκαμψης της διοικητικής και δικαστικής ιεραρχίας, η οποία προφανώς εξυπηρετούσε ανάγκες και σκοπιμότητες οφειλόμενες στους διοικητικούς και δικαστικούς μηχανισμούς λειτουργίας της ίδιας της αυτοκρατορίας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο προλογίζει ο ομότιμος καθηγητής της Ιστορίας του Δικαίου στο ΑΠΘ κ. Γεώργιος Νάκος, ο οποίος κωδικοποιεί τη σημαντική συμβολή της παρούσας θεματικής στην ελληνική, αλλά και διεθνή βιβλιογραφία.

Η μελέτη του Γιάννη Παναγιωτίδη παρουσιάζει με πρωτότυπο και ολοκληρωμένο τρόπο το νομικό πλαίσιο λειτουργίας ενός ιδιόμορφου νομικού θεσμού και μάλιστα με οργανωμένη συγκέντρωση και συσχέτιση των πηγών, ώστε να καθίσταται δυνατή η σφαιρική και συστηματική έρευνα και καταγραφή της λειτουργίας του. Βέβαια στη σύγχρονη εποχή δεν απαντάται ανάλογος θεσμός με τη δέηση, καθόσον η δομή και λειτουργία του σύγχρονου κράτους απέχει από τη δομή και λειτουργία της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Επειδή όμως ο θεσμός αυτός παρουσιάζεται με πολλαπλές μορφές οι οποίες συχνά προσλαμβάνουν ανάλογα προς σύγχρονους θεσμούς χαρακτηριστικά, όπως η λειτουργία του ως ιεραρχικής προσφυγής,  η μελέτη του θεσμού αυτού προσφέρεται για τη συγκριτική μελέτη ανάλογων θεσμών, διοικητικού και δικαστικού χαρακτήρα, καθώς και της εξελικτικής τους πορείας από τη βυζαντινορρωμαϊκή έως τη νεοελληνική περίοδο του δικαίου.

Τέλος και, πέρα από το ενδιαφέρον που παρουσιάζει η εν λόγω μελέτη για την έρευνα της Ιστορίας του Δικαίου, αποτελεί ταυτόχρονα ένα πεδίο εξερεύνησης της διαμόρφωσης της βυζαντινής κοινωνίας και των θεσμών της, όπως και της δομής και λειτουργίας του βυζαντινού κράτους. Από την άποψη αυτή συνεπώς αποτελεί μια σημαντική συνεισφορά στη μελέτη της φυσιογνωμίας και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ίδιου του βυζαντινού κράτους γενικότερα.

 Βασιλική Θ. Διάφα

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under IN HONOREM

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s